ور اسلام هر کدام داراي تمدن‌هاي درخشاني بوده‌اند، و اينک در پرتو تعاليم اسلام داراي سمت و سو و شخصيت واحدي شده‌اند.
اگرچه به ظاهر واجد تفاوت‌هايي بوده‌اند که بيش از همه در شيوه تزيين بنا، تجريد و درک هنري مبتني بر برخي جنبه‌‌هاي فرهنگي مانند آداب و رسوم قومي و سنت‌هاي قبيله‌اي، اقليم، عادت‌ها، معيارها و هنجاري‌‌هاي مورد قبول آنها بوده است.
معماران و هنرمندان مسلمان تاکنون نهايت ذوق و خلاقيت هنري خويش را بدون توجه به اجر و مزدي بذل کرده‌اند، به گونه‌اي که گاه حتي از نصب نام و نشان خود هم غافل شده‌‌اند.
در بناي بسياري از مساجد در سرزمين‌هاي اسلامي هنرهاي گونه‌گون در انبيق اين خيزش سترگ به هم درآميخته و معماري در اين ميان نقش توازن‌کننده‌اي ايفا کرده است. کاشي‌کاري، نقاشي ، گچ‌بري ، منبت‌کاري ، خوشنويسي ، خطاطي کتيبه‌ها ،حتي صوت خوش و موسيقي دل‌انگيز در صداي مؤذن و قرائت کتاب‌خدا.
بدان گونه از بررسي يافته‌هاي باستان‌شناسي در نجد ايران حاصل آمده، پوشش گنبدي با قاعده مدور، نخستين بار به وسيله معماران هنرمند دوران مقدم ساساني و در بناي کاخ‌هاي خسروان، هم چون کاخ اردشير بابکان در فيروزآباد و کاخ سروستان به کار رفته که اين وضعيت صرف نظر از پوشش فضاهاي وسيع و رفيع، شکوفايي بيروني و دروني اينگونه بناها را فراهم مي‌آورد که پيش‌تر با استفاده از قاب‌هاي مربع متحدالمرکز با چرخشي به مقدار نيم قائمه بر روي قاب زيرين و محاط در آن زيگوراتي را به وجود مي‌آورد، ساخته مي‌شد.
اکنون تبديل آن به شکل مدور، در واقع تحولي در جهت دست يافتن به نرمش و ايستايي بهتر و تقسيم يک‌نواخت و متوازن‌تر نيروهاي موجود در بنا بوده است.
به علاوه اين تمديد خردمندانه، معمار را از لزوم به‌کارگيري احجام و عناصر ساختماني حجيم و وزين که از پيش براي پوشش فضاهاي اصلي و جنبي فراهم آورده بود، بي‌نياز کرده و در عوض استفاده از آجر و يا سنگ با ابعاد کوچک و قابل حمل را مقدور مي‌ساخت و کار ساختن و پرداختن را آسان مي‌کرد.
بناهاي فاخر و نفيسي که از رهگذر اين ابداع هوشمندانه حاصل مي‌آمد، اين بار مقدر بود تا در شکل‌دهي به بناي مساجد اسلامي و در خدمت به اهداف مقدس و جهان‌بيني نو کمر ببندد. ابتکار عملي که در خاستگاه اسلام به کلي بي‌سابقه بوده است.
در آغاز تقريبا همه مساجد اسلامي در جاي معابد، کاخ‌ها و کليساهاي سرزمين‌هاي مفتوح و با استفاده از عناصر و مصالح موجود در آنها ساخته مي‌شد.
مسجد جامع اموي دمشق به عنوان مسجد و مرکز اسلامي که هم پارلمان بوده و هم محلي که به امور جاري مسلمانان مي‌پرداخت، با هدف نشان دادن قدرت جامعه جوان مسلمانان، در محل پرستشگاه ژوپيتر، خداي خدايان رومي که سابقا به کليسا مبدل شده بود، ساخته شد.
در ايران هم اغلب آتشکده‌ها تبديل به مسجد شدند از آن جمله مي‌توان از مسجد جامع اصفهان در عهد خلافت منصور نام برد.
مسجد ايراني علاوه بر افزودن گنبد به فضاي شبستان به کمک يک هندسه گام‌به‌گام و ايجاد ايوان که به شکوه و جلال آن مي‌افزود، داراي ويژگي‌هاي منحصربه‌فردي است که لطافت و ظرافت در آراستن و تزيين بدنه در داخل و خارج بنا، از آن جمله‌اند.
با اين همه ميراث متقدمان و تتجربه به جاي مانده از آنها توام با تنوع و تجربه‌هاي سنتي در استفاده از فرم و فضا به ويژه در معماري مساجد، قرن‌هاست که به کمال رسيده و به بلوغ هنري و ماندگاري فني دست يافته است.
تبلور اين امر را مي‌توان در بناي کوچک زيبا و ظريفي همچون مسجد "شيخ‌ لطف‌الله" اصفهان که در اوج زيبايي، ادراک علمي و استادي مسلم است، به وضوح مشاهده کرد.
ويل دورانت مورخ مشهور و معاصر آمريکايي در باره اين شاهکار بي‌مانند تووصيف جالبي دارد. او در تاريخ تمدن خود و در آغاز عصر خرد مي‌نويسد: بيش از همه داخل مسجد داراي زيبايي شگفت‌انگيزي است که شامل نقوش اسليمي، اشکال هندسي، چنبره‌[ايي با طرح کامل و يک شکل است. در اين جا هنر مجرد (آبستره) را مي‌بينيم ولي با منطق و سبک و اهميتي که هرج و مرج مبهوت‌کننده‌اي را به عقل عرضه نمي‌کند، بلکه نظم قابل فهم و آرامش فکري را مي‌رساند.
پروفسرو پوپ، ايران‌شناس و مستشرق معروف معاصر در کتاب خود «بررسي هنر ايران» مي‌نويسد: «کوچک‌ترن نقطه ضفعي در اين بنا ديده نمي‌شود. اندازه‌ها بسيار مناسب اند، نقشه آن بسيار قوي و زيبا و به طور خلاصه توافقي است بين يک دنيا شور و هيجان و يک سکوت و آرامش باشکوه که نماينده ذوق سرشار زيبايي‌شناسي است و منبعي جز ايمان مذهبي و الهام آسماني نمي‌تواند داشته باشد.
مهدي عباسي
عضو انجمن مفاخر معماري ايران